Ծանոթություն հայերի հետ

 

 

  • Անատոլիայի հնագույն ազգերից մեկը՝ հայերը երբ և որտեղից են եկել Անատոլիա, ակադեմիական աշխարհում որոշ հաստատ տեղեկությոն չունի:
  • Հնդեվրոպական լեզվախմբին պատկանող հայերը, անվանում են իրենց Հայ, երկիրը Հայաստան, կամ Հայկ: Այսօրվա հայ անունը կալիս է հայերի բնակեցված տարածքից,  «Արմանի»ից:

 

  • Հայերը ընդունել են քրիստոնեությունը երրորդ դարում, քանի որ առաջին ազգն է , որ ճանաչել է քրիստոնեությունը որպես պետական ​​կրոն:

 

  • Հայերի բնակեցված հողերը դարեր շարունակ ապրել են Պարսիկների, Մակեդոնացիների, Սելեւկյանների, Հռովմայեցիների, Սասանի Պարսկաստանի, Բյուզանդացիների եւ Արաբների եւ վերջապես XI Դարում արդեն  Թուրքերի գերակայության տակ:

 

  •  Հայերի Թուրքերի հետ հիմնված հարաբերությունները հին դարերից է սկսվում, բայց հայերը  Թուրքերի նույն հարկի տակ կողք կողքի, շատ երկար ապրել են Օսմանյան ժամանակաշրջանում:

 

 

Հայերի հետ  հանդուրժողականության հասարակությունից  դեպի բաժանի խաչմերուկ

           

  • Սկսած Սելջուկյան ժամանակահատվացից  Իսլամական իրավունքներից օգտված հայերը​​, որպես քրիստոնեական կրոնական խումբ Բուրս քաղաքը  Օսմանացիների կողմից նվաճումից հետո  հայ կրոնական կենտրոնը պետության կողմից տեղափոխվեց Քյոթահիայից  Բուրսա:

 

  • Իսկ Ստամբուլի նվաճումից հետո 1461 թ. Հայ Հոգեւոր Առաջնորդը Բուրսայից տեղափոխվեց Ստամբուլ, այստեղ ստեղծվեց Հայոց Պատրիարքարանը: 1830-ին Կաթոլիկ հայերը եւ 1850-թ.  Պրոտեստան հայերը ճանաչվել են որպես համայնք, Օսմանյան կայսրությանում  ստեղծեցին իրենց սեփական եկեղեցին:

 

  • Բոլոր Օսմանյան պատմության մեջ,  այս հողերում ապրող հայերը հավատարիմ եին, վասալ ապրում էին եւ համարվում էին իրենց կառավարությանը, նրանց  անվանում էին  «միլլետի-սադըկա» (հավատարիմ ազգ): Արեւելյան Անատոլիայի գյուղերում եւ քաղաքներում սովորաբար զբաղվում էին իրենց սեփական հողով, տեղական արդյունաբերությունով եւ փոքր չափերով առեւտուր էին անում:   Նրանց զբաղմունքը  քաղաքներում ներքին ու արտաքին առեւտրն եր, գործարարությունն եր, շինարարություն եւ  ուրիշներն եին:

 

  • Գործընթացի ժամանակ բարգավաճման հասնելու համար հայ համայնքին օգնում եր կառավարությունը շատ բարձր մակարդակով եւ չեր ստեղծում որեւէ անհարմարության: Այս պադճարով հայերը Օսմանյան կայսրության հիմնադրումից մինչեւ թուրքերի դեմ հայկական զինված գործողությունները, ապրում եին  կողք կողքի, եղբայրության եւ խաղաղության մեջ:
  • 19-րդ դարում Օսմանյան պետական ​​բյուրոկրատիայի մեջ շատ հայեր կային, որոնք հատկապես Թանզիմաթի ժամանակահատվածում պաշտոններ էին կրում: Մի այլ էթնիկ խմբից, մի  այլ կրոնից բարցր մակարդակը դեսպաններ, մարզպետներ եւ նույնիսկ միջազգային գիտաժողովներում եւ խաղաղության բանակցություններում սկսեցին մասնակցել ոչ մահմեդական ներկայացուցիչները:
  • Օսմանյան կառավարության այս բազմազանությունը, համեմատած ժամանակակից պետությունների հետ ավելի շատ եր: Իրոք, Օսմանյան Առաջին  Ժողովում (Առաջին Մեշրութիյյաթ) ազգային եւ լեզվական բազմազանությունը  ոչ մի երկրում չկար: Հայերի պաշտոնյա դառնալը կապվաց եր նրանց պետության նվիրվածությունից, Թուրք ժողովուրդին մոտիկությունից,  Թուրքերեն լավ խոսելուց և ուրիշ հանգամաքներից:
  • Հայերը բյուրոկրատիյում, առեւտրում, արվեստում, երաժշտությունում, ճարտարապետությունում եւ այլն գործերում ազատորեն երբեմն գտնում էին իրենց տեղը,  նրանք Օսմանյան կայսրության սահմաններից ներս ինչպես նաեւ այլ փոքրամասնություններ, ստեղծել եին մի  էլիտար դաս:
  • Ցավոք, Օսմանյան կայսրության այս ժամանակաշրջանում տեսվել եր ազգայնականության աճը, նաեւ հայերի մոտ:

 

  • Օսմանյան կայսրության հարաբերությունները եվրոպական միջամտությամբ իրենց հեղինակությունը կորցրել եր: Եվրոպան Օսմանյան կայսրության հայ քաղաքացիների համար ուզում եր անկախություն, ազդեցություն եր ունենում  ամեն առումով:

 

  • Ամեն մի պատերազմի պարտությունը բերում եր  միջամտությունը, փոքրամասնությունները օգտագործվում էին որպես քաղաքացիական միջամտության գործիք:

 

 

  • 1877-78 թթ. Օսմանյան-Ռուսական պատերազմից հետո ստորագրված  Սան- Ստեֆանո պայմանագրի  16-րդ հոդվածում  ասվում եր, որ Օսմանյան կայսրությանում իրավունք եր տրվում  ռուսներին միջամտել այստեղ բնակվող  հայերի հարցերին,  առանց հետաձգման բարեփոխումների եւ կանոնակարգերից պահանջ է գռում   այլ պետությունները: Ըստ էության, առաջին անգամ «հայկական հարց»ը  արտացոլվեց միջազգային փաստաթղթերի մեջ: «Հայաստան» անունը գոյության  ունեցավ տարածաշրջանում:

 

  • Բեռլինում 1878-ին հավաքված կոնգրեսում ստորագրվաց Բեռլինյան պայմանագիրը, ըստ նրա 16-րդ հոդվածի և Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 61-րդ հոդվածի մի շարք վիլայէտներում, որտեղ հայերը  շատ քանակի էին, պետությունից պահանջվում  էր կատարելու բարեփոխումներ, գործնական վերահսկողություն, որոնց մասին պետք եր հաղորդի  տեղական մարմինները:  Այս արտաքին միջամտություն իրավունքը  իրար հետ բերեց  Թուրք – Հայկական հարաբերություններում  մի շարք որոշ հարցեր:

 

  • Եվրոպական մեծ պետությունները ունեին իրենց  նպատակը այս գործընթացում, «բարեփոխում» անվանելով  միջամտություն ստանում էին Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին, միսիոներական գործունեությամբ կատարված աշխատանքները տալիս էին իրենց արդյունքը, հայ կոմիտեները  սկսել էին զինված գործունեությանը: 1890 թ. Էրզրումի ապստամբությունը, նույն տարի Գումգափույում  ելույթները, 1892-93թ. Կեսարիա, Յոզգաթ, Չորում եւ Մերզիֆոն միջոցառումները, 1894 Սասուն ապստամբությունը, 1895 Բաբըալի եւ Զեյթուն ապստամբությունները , 1896 Վանի ապստամբությունը եւ, Օսմանյան բանկի զավթումը, 1903 թ. երկրորդ Սասուն ապստամբությունը, 1905 Հայերի կողմից  մահափորձ  Սուլթան Աբդուլ Համիդին եւ 1909 թ. Ադանայի ապստամբությունը հայերին քաշում եր  անդառնալի մի գործընթաց: Մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը, պետության հետ հայ համայնքի կապերը մաշված վիճակը  հասկանալու արիթ եր տալիս, որ բազմաթիվ իրադարցությունները բերել եր որոշ հարցեր, որոնց դճվար կլիներ լուցել:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*